جنوب استان کرمان شامل هشت شهرستان با جمعیتی قریب به یک میلیون نفر و ۴۰ هزار کیلومتر مساحت است. این منطقه دارای پتانسیلهای متنوعی برای توسعه است که کشاورزی و معدن دو حوزه برجسته در این زمینه هستند.
کشاورزی جنوب با ظرفیت تولید سالانه حدود پنج میلیون تن انواع محصولات، نقش مهمی در تأمین نیازهای ضروری کشور دارد. طبق برنامههای اولیه اکتشاف، ۲۰ ماده معدنی در این منطقه شناخته شده است.
ظرفیتهای مهم معدنی این منطقه شامل: تیتانیوم، مس، کرومیت، منگنز، طلا و آهک میباشند که در سالهای اخیر بحثی دامنهدار درباره اولویتبندی ظرفیتهای توسعه این منطقه شکل داده است.
برخی اعتقاد دارند این منطقه باید اولویت را برای توسعه کشاورزی و صنایع تبدیلی قایل شود و به سمت بهینهسازی مصرف آب و بازاریابی محصولات کشاورزی و گسترش صنایع تبدیلی حرکت کند.
در مقابل برخی معتقدند کشاورزی به دلایل مختلف نتوانسته شاخصهای توسعه این منطقه را ارتقاء بخشد، در نتیجه باید ظرفیتهای معدنی منطقه شناسایی و فعال شوند. در نوشتار حاضر به بایدها و نبایدهای توسعه معدنی در جنوب استان کرمان پرداخته خواهد شد:
یکی از استدلالهای موافقان توسعه معدنی جنوب کرمان، محدودیت منابع آب منطقه است. این استدلال مطرح است که سالانه ۲ میلیارد و ۸۰۰ میلیون مترمکعب آب در حوزه کشاورزی مصرف میشود، آن هم در شرایطی که این استان با خشکسالی درگیر است و بسیاری از مناطق شهری و روستایی کرمان در برخی ماههای سال، آب آشامیدنی در اختیار ندارند.
علاوه بر این، کشاورزی تاکنون نه تنها نتوانسته توسعه محسوسی در جنوب استان کرمان بهوجودآورد بلکه باعث کاهش آبهای سطحی و زیرزمینی بوده است. از این رو برنامه توسعه معدنی جنوب استان کرمان باید جایگزین بخش کشاورزی شود.
در مقابل، مخالفان توسعه معدنی این منطقه معتقدند که تجربه توسعه معدنی شمال استان که باعث تخریب محیط زیست و در برخی موارد مصرف بیرویه منابع آب شده، نمیتواند سرمشقی برای توسعه جنوب استان باشد، زیرا این منطقه دارای محیط زیستی حساس است و با توسعه بیضابطه بخش معدن، ظرفیتهای کشاورزی و دامداری منطقه نیز تخریب خواهد شد.
در سالهای اخیر نمونههایی از مواجهه بین بومیان با معادنکاران جنوب استان مشاهده شده که چنین دغدغههایی از طرف مردم محلی عنوان شده است.
لذا برنامهریزی توسعه معدنی جنوب کرمان مستلزم بایدها و نبایدهای ذیل است: اول اینکه توسعه معدنی نباید جایگزین کشاورزی منطقه قلمداد شود، توسعه معدنی علیرغم دستاورد اقتصادی کلان، نمیتواند توزیع درآمدی پایدار برای اقشار ضعیفتر ایجاد کند.
دوم اینکه توسعه معدنی نباید به بهای تخریب محیط زیست و ظرفیتهای طبیعی منطقه رقم بخورد. در این صورت توسعهای کوتاهمدت و مخرب نیازهای نسلهای آینده خواهد بود. همچنین تأمین آب پروژههای معدنی نباید به تخریب منابع آب کشاورزی و دامداری منطقه منجر شود.
بهعنوان مثال منطقه بحرآسمان بر اساس مصوبه هییتوزیران، یک منطقه حفاظت شده تلقی میشود که حفظ محیط زیست، منابع آبی و سلسله حیات جنوب استان از شرایط این منطقه تأثیر میپذیرد. سوم اینکه توسعه معدنی نباید منجر به بهرهبرداری غیراصولی و عدم پرداخت سهم دولتی شود.
چهارم اینکه در ابتدای راه توسعه معدنی منطقه باید نقشه راه ایفای مسیولیت اجتماعی معادن جنوب کرمان تصویب و محلهای اولویتدار بودجه مسیولیت اجتماعی در هشت شهرستان جنوب کرمان تعیین شود.
پنجم اینکه نهاد نظارتی ویژهای با حضور مقامات سیاسی، قضایی، رسانهها و سازمانهای مردمنهاد تشکیل شود تا برنامه توسعه معدنی را از اکتشاف تا پس از بهرهبرداری و ایفای مسیولیت اجتماعی تحت نظر داشته باشد.
ششم اینکه هزینههای محیط زیستی توسعه معادن در صورتحسابهای مالی هر یک از معادن لحاظ شود. هفتم اینکه قبل از آغاز استخراج معادن، زیرساختهای لازم از جمله راه و برق تدارک دیده شود و در این زمینه به شرایط آب و هوایی منطقه و پیک مصرف برق توجه شود.
بهعنوان مثال کارخانه کنسانتره آهن ساردوییه در زمینه تأمین برق با مشکلاتی مواجه است. در زمینه راهسازی معادن نیز به نیازهای بلندمدت روستاها و مناطق پیرامون توجه شود.
هشتم اینکه توسعه معدنی نیازمند همکاری دستگاههای متعدد است که باید توسط عالیترین مقام اجرایی استان حمایت شود. زیرا توسعه معدنی مستلزم دریافت مجوزهای دستگاههای مختلف است و پاسخگویی طرحهای ارزیابی از دستگاههای متولی معمولاً به یک سال زمان نیاز دارد.
نهم اینکه طرحهای معدنی این منطقه باید دارای پیوست محیط زیست و سلامت بوده و به دقت ارزیابی شوند. در مجموع می توان گفت دولت در زمینه توسعه معدنی جنوب استان کرمان باید نقش تسهیلگر و سیاستگذار داشته باشد، دانشگاهها با پژوهشها و ارزیابیهای علمی و صنعتی نیز با جذب سرمایه و مشارکت بخش خصوصی بتوانند فرایند توسعه معدنی را پیش ببرند و نظارت بر این فرایند در اختیار کمیته یا نهاد مستقل و بینبخشی با حضور دستگاههای اجرایی، نهادهای نظارتی و قضایی و رسانهها باشد.
این ترکیب می تواند فرآیند سیاستگذاری و برنامهریزی یکپارچهای را جهت دستیابی به توسعه متوازن و پایدار فراهم کند و مانع دوبارهکاری و فعالیتهای مخرب محیط زیست شود و ابعاد توسعه جنوب کرمان یعنی کشاورزی و صنعت را پیش ببرد.
